Treasures of Our Tongue

Ziman dilê milletekê ye.

Language is the heart of a nation.

Mar ji bîna mast jî ditirse.

A snake fears even the smell of yogurt.

Av çiqas zelal be, ew qas bi rûmet e.

The clearer the water, the more honourable it is.

Dilê hesin bi êgir dihele.

Even an iron heart melts in fire.

Kê neçû Bexdayê, nizane Bexda çi ye.

Who hasn't been to Baghdad doesn't know what Baghdad is.

Kevirê li cihê xwe giran e.

A stone is heavy in its own place.

Goştê germ bi kêrê nayê birîn.

Hot meat cannot be cut with a knife.

Heval di tengiyê de tê nasîn.

A friend is known in hard times.

Yê ku biçe gund, biba ji çand.

Who goes to a village, takes on its custom.

Bi destê xwe agir nehilîne.

Don't pick up fire with your own hand.

Çavê birçî bi nan têr nabe.

A hungry eye is never filled by bread.

Gotina rast tahl e.

The truth is bitter.

Sebir miftê felatê ye.

Patience is the key to salvation.

Destê pak ji zêr çêtir e.

A clean hand is better than gold.

Bê zar û ziman, mirov tune ye.

Without word and tongue, there is no human.

Şîr ji devê şêr nayê standin.

Milk cannot be taken from a lion's mouth.

Bi yek gulê bihar nayê.

One flower doesn't bring spring.

Yê dikeve, ji yê li ser piya hîn dibe.

He who falls learns from the one standing.

Aw di bin kayê re diçe.

Water flows beneath the chaff (hidden currents).

Bi tenê dar bê sî ye.

A lone tree casts no shade.

Bi sebrê, tirş dibe bi şîrîn.

With patience, the sour becomes sweet.

Aqil tac e, lê ne li ser her serî ye.

Wisdom is a crown, but not on every head.

Yê ku hêvî dike, dijî.

He who hopes, lives.

Ji êgir agir nayê veşartin.

Fire cannot be hidden from fire.

Mêr bi qewlê xwe ye.

A person is measured by their word.

Xebat tac e, betalî reş e.

Work is a crown; idleness, a stain.

Hêdî hêdî meşê, dûr biçe.

Walk slowly, go far.

Bi gotina şîrîn mar ji qulê derdikeve.

With sweet words, the snake leaves its hole.

Zanîn ronahî ye, nezanî tarî.

Knowledge is light, ignorance is darkness.

Yê dest bi xwe nake, hêvî ji ezman neke.

He who won't act, expects nothing from heaven.

Bê xwedan, mal winda dibe.

Without a keeper, wealth is lost.

Birîna ziman ji ya şûr kûrtir e.

The tongue's wound is deeper than the sword's.

Berî gotinê bifikire.

Think before you speak.

Demê windakirî vegere nayê.

Lost time never returns.

Hêjayî bi kar tê, ne bi gotinê.

Worth is shown by action, not by words.

Yê di tariyê de digere, hînî tariyê dibe.

Who walks in darkness gets used to it.

Bê xwêdanê, nan nayê xwarin.

Without sweat, bread isn't eaten.

Ji şaşiyên xwe hîn bibe.

Learn from your mistakes.

Yê dilê xwe paqij dike, jiyana xwe ronî dike.

Whoever cleans their heart, brightens their life.

Aştî ji şer xweştir e.

Peace is sweeter than war.

Dil tu yî, can tu yî, hemû tu yî.

You are my heart, my soul, my everything.

Evîn agir e, dil jî kulîlk e.

Love is fire, and the heart a flower.

Bê te, jiyan bê reng e.

Without you, life has no color.

Çavên te du stêrk in li ezmanê min.

Your eyes are two stars in my sky.

Dilê min bi navê te lê dixe.

My heart beats with your name.

Evîna te min wek baranê şuşt.

Your love washed me like rain.

Bê te, şev bê stêrk e.

Without you, the night has no stars.

Tu hêviya min a sibehê yî.

You are my morning hope.

Em du can in di yek dil de.

We are two souls in one heart.

Te dilê min biriye, lê tu yê wê veşêrî.

You stole my heart, and you alone shall guard it.

Bêdengiya te jî muzîka min e.

Even your silence is my music.

Dûriya te birîn e, nêziktiya te derman.

Your distance is a wound; your nearness, the cure.

Ji bo te ezman jî tê girtin.

For you, even the sky can be plucked.

Evîn ne tişt e, evîn her tişt e.

Love is nothing, love is everything.

Bi bîhna te, gulên min vedibin.

With your scent, my flowers bloom.

Tu strana min î, ez awazê te me.

You are my song; I am your melody.

Heta ku dilê min lê dixe, ez ji te hez dikim.

As long as my heart beats, I love you.

Evîna me ji wextê mezintir e.

Our love is greater than time.

Bi destê te, dinya bi rûmet e.

With your hand, the world becomes worthy.

Bersiva dilê min tu yî.

You are the answer of my heart.

Xwedê te biparêze.

May God protect you.

Roja te xweş be.

May your day be beautiful.

Mala te ava.

May your home prosper.

Destê te sax be.

Bless your hands.

Ji dilê min, ji bo te tenê başî.

From my heart, only goodness for you.

Bextê te vekirî be.

May your fortune be open.

Sed sal bijî.

Live a hundred years.

Riya te vekirî be.

May your path be open.

Xwedê hezkiriyên te biparêze.

May God protect your loved ones.

Cejna te pîroz be.

Blessed be your feast.

Newroza te pîroz be.

Happy Newroz to you.

Bi xêr û silametî vegerî.

Return in well-being and safety.

Bextê te bilind be.

May your fortune rise high.

Salên te yên dirêj û şîrîn bin.

May your years be long and sweet.

Xwedê tu ji nexweşiyê dûr bigire.

May God keep you from illness.

Dilê te xweş be.

May your heart be glad.

Bi ser ket biketî.

May you succeed in all you do.

Xwedê deriyên başiyê li te veke.

May God open the doors of goodness for you.

Roniya çavên te zêde be.

May the light of your eyes increase.

Bira her tişt li gor dilê te be.

May everything be as your heart wishes.

Bê per difire, bê ling direve. — Dem.

It flies without wings, runs without legs. — Time.

Çiqas jê bigirî, mezintir dibe. — Kolê.

The more you take, the bigger it grows. — A hole.

Dev heye, naxwe; gotin heye, napeyive. — Çem.

Has a mouth but doesn't eat; has speech but doesn't talk. — A river.

Çiqas tu pê bidî, ew qas dûr diçe. — Saet.

The more you wind it, the further it goes. — A clock.

Spî ye, lê ne berf e; şîrîn e, lê ne hingiv. — Şekir.

White but not snow; sweet but not honey. — Sugar.

Heya ku tu lê binerî, ew jî li te dinere. — Neynik.

As long as you look, it looks back. — A mirror.

Bê dest, bê ling, lê dîwaran dadixe. — Bahoz.

No hands, no legs, yet brings down walls. — A storm.

Bi şev xuya dibe, bi roj winda dibe. — Stêrk.

Appears by night, vanishes by day. — A star.

Daket erdê, neşkest; daket avê, jê hate. — Kaxez.

Fell to the ground, didn't break; fell in water, dissolved. — Paper.

Diçe û tê, lê ji cihê xwe nakeve. — Derî.

Goes and comes, never leaves its place. — A door.

Bê dev, lê dipeyive. — Telefon.

Has no mouth, yet speaks. — A telephone.

Sor e, lê ne agir e; şirîn e, lê ne hingiv. — Sêv.

Red but not fire; sweet but not honey. — An apple.

Bê sî, lê hertim li ser piya. — Stûn.

Without shade, always upright. — A pillar.

Dema biçim her ku bigerim li gel min e. — Sîya min.

Wherever I go, it goes with me. — My shadow.

Dilop bi dilop, kevir dikole. — Av.

Drop by drop, it carves stone. — Water.

Bi roj dixebite, bi şev radizê. — Roj.

Works by day, sleeps by night. — The sun.

Ji bilî bayê tu kes nikare wê bigire. — Pelê darê.

Only the wind can catch it. — A leaf.

Tê de tişt heye, lê dema vekî, tune ye. — Sond.

It holds something, but when opened, it's gone. — A promise.

Tê dîtin, lê nayê girtin. — Ronî.

Seen but not held. — Light.

Tu derdê wê bibêjî, ji bîr dike. — Pirtûk.

Tell it any sorrow, it forgets. — A book.

Em in jiyan, em in azadî, em in stêrkên şevê.

We are life, we are freedom, we are the stars of the night.

— Cegerxwîn

Ger dê hebûya me îttîfaqek, vêkra bikira me încîfaqek.

Had we but unity, together we would shake the world.

— Ehmedê Xanî

Dilê min wek bilbilekî ye, li gula evînê digere.

My heart is like a nightingale, circling the rose of love.

— Feqiyê Teyran

Em bûne çiya, em bûne ba, em bûne stran.

We have become mountains, wind, and song.

— Cegerxwîn

Dilê min bi te ye, bi te dijî.

My heart is with you, by you it lives.

— Melayê Cizîrî

Welatê min, çavên min û dilê min, hertim li gel te ye.

My homeland — my eyes and my heart are forever with you.

— Ehmedê Xanî

Bila azadî bibe stranê min ê dawî.

Let freedom be my final song.

— Cegerxwîn

Şev tarî ye, lê stêrk hene; dil birîndar e, lê hêvî heye.

The night is dark, yet stars exist; the heart is wounded, yet hope endures.

— Feqiyê Teyran

Çiyayên me bilind in, dilê me jê bilindtir e.

Our mountains are high, our hearts are higher still.

— Cegerxwîn

Bi navê evînê, ez ji can û dil im.

In the name of love, I am of soul and heart.

— Melayê Cizîrî

Welatê min, dayika min, ez ê hertim bi navê te bijîm.

My homeland, my mother, I shall live always in your name.

— Cegerxwîn

Bilbil ji gulê dipirse: çima diçirisî? Gul dibêje: ji bo te.

The nightingale asks the rose: why do you shine? It says: for you.

— Feqiyê Teyran

Mem û Zîn, du dil û yek hêvî.

Mem and Zîn — two hearts, one hope.

— Ehmedê Xanî

Bê welat, mirov wek darê bê rîçik e.

Without a homeland, a person is a tree without roots.

— Cegerxwîn

Çavê min ji bo te şev û roj giryanin.

My eyes weep for you, night and day.

— Melayê Cizîrî

Sibe nêz e, şev dirêj e, lê hêvî namire.

Morning is near, the night is long, but hope does not die.

— Cegerxwîn

Ji bo te dilê min wek behrê bê hed e.

For you, my heart is boundless as the sea.

— Feqiyê Teyran

Em zarokên rojê ne, em ê tariyê derbas bikin.

We are children of the sun; we shall pass through the dark.

— Cegerxwîn

Evîn ne tişt e, evîn nasîna xwe ye.

Love is not a thing — love is knowing oneself.

— Melayê Cizîrî

Yek ziman, yek dil, yek welat — ev e xewna me.

One language, one heart, one homeland — this is our dream.

— Ehmedê Xanî

Av neherike, av digende.

Water that doesn't flow turns stale.

Goştê biha bi şorbeya tahl tê xwarin.

Costly meat is eaten with bitter broth.

Yê ku biçîne bayê, bagerê didirûyê.

Who sows the wind reaps the storm.

Zêrê paqij ji êgir natirse.

Pure gold does not fear the fire.

Bi gotinê şîranî, mar ji qulê derdikeve.

With sweet words, the snake comes out of its hole.

Çiya bi çiyê re nagihîje, mirov bi mirov re digihîje.

Mountains never meet, but people do.

Karê îro tu dikarî, mehêle sibê.

Don't leave for tomorrow what you can do today.

Ji çavê nedîtî, ji dil nayê derxistin.

What the eye does not see, the heart does not forget easily.

Birîna ziman ji ya şûr girantir e.

The wound of the tongue is heavier than that of the sword.

Bi tîreke nayê girtin du nêçîr.

Two prey cannot be caught with one arrow.

Bi xwendinê, dil ronî dibe.

Through reading, the heart grows bright.

Yê ku xwe nas neke, kesî nas nake.

Who does not know themselves, knows no one.

Bê tehemul, ti tişt nayê serî.

Without endurance, nothing comes to an end.

Ne bi pirsê, bi tecrubeyê tê fêr bûn.

One learns not by questions, but by experience.

Riya rast carna dirêj e, lê bê astengî ye.

The right path is sometimes long, but free of obstacles.

Aqil zêrê bê pîvan e.

Wisdom is gold without measure.

Dilê paqij xwedayê xwe nas dike.

A pure heart knows its God.

Bi gotinê hindik, bi karê pir.

Few words, many deeds.

Ji xeletiyên xwe fêr bibe, ne ji yên dinan.

Learn from your own mistakes, not those of others.

Bê hêvî, mirov mîna daristana bê av e.

Without hope, a person is like a forest without water.

Tu di dilê min de bûyî bihar.

You became the spring in my heart.

Bê te, dinya bê reng e.

Without you, the world is colorless.

Çavên te wek du stêrkên esmanê min in.

Your eyes are like two stars of my sky.

Min navê te li dilê xwe nivîsî.

I wrote your name on my heart.

Dengê te ji muzîkê şîrîntir e.

Your voice is sweeter than music.

Tu rojê min î, ez şevê te.

You are my day, I am your night.

Evîna te di dilê min de neguhêr e.

Your love in my heart is unchanging.

Dema ku ez te dibînim, dem disekine.

When I see you, time stands still.

Tu mîna baranê yî di havîna dilê min de.

You are like rain in the summer of my heart.

Bi yek bişirîna te, êşên min winda dibin.

With one smile of yours, my pains disappear.

Bila destê te bi xêr be.

May your hand bring blessing.

Bila ronahî hertim li ser malê te be.

May light always rest on your home.

Xwedê te ji her belayê biparêze.

May God protect you from every misfortune.

Bila rêya te bê asteng be.

May your road be free of obstacles.

Sed sal bijî bi tendurustî.

May you live a hundred years in health.

Bila zarokên te bibin çavên te yên geş.

May your children become your bright eyes.

Bila berekat li sifreyê te kêm nebe.

May abundance never lack at your table.

Bila kêfa te ji kêfa biharê zêdetir be.

May your joy surpass the joy of spring.

Bila roja te wek hingiv şîrîn be.

May your day be sweet as honey.

Bila xewna te bê tirs û bi xwezî be.

May your dream be without fear and full of wish.

Çi ye ku tim diçe lê tu caran nayê? (Dem)

What goes always but never comes back? (Time)

Bê ling diçe, bê dev dipeyîve. (Nameya bi name)

It walks without legs, speaks without a mouth. (A letter)

Tim bi te re ye, lê tu wê nabînî. (Bîr)

Always with you, yet you cannot see it. (Memory)

Çi ye ku biceyhdiqîçi nayê girtin, bi gotinê dişikê? (Soz)

What can't be touched by hand, but breaks with a word? (A promise)

Du bira ne, lê hev nabînin. (Du çav)

Two brothers who never see each other. (Two eyes)

Çi ye? Bi ronahiyê dimeşe, bi tariyê winda dibe. (Sî)

What walks with light and vanishes with darkness? (A shadow)

Çi ye? Bê dev dixwe, bê stû dikole. (Êgir)

What eats without a mouth and digs without a neck? (Fire)

Çi ye? Diçe, lê di cî de dimîne. (Saet)

What moves but stays in place? (A clock)

Carê dirêj, carê kurt e — bi roj û şevê ve diguhere. (Sî)

Sometimes long, sometimes short — it changes with day and night. (A shadow)

Çi ye? Tim li hember te ye, lê tu nikarî pê bigirî. (Refleksa neynikê)

What faces you always, yet you cannot catch it? (A reflection)

Çiyayên me dengê me ne, deryayên me bîra me ne.

Our mountains are our voice, our seas are our memory.

— Cegerxwîn

Dilê min bûye qefes, evîn tê de wek çûk e.

My heart has become a cage, love within it is a bird.

— Feqiyê Teyran

Şev dirêj e, lê stêrk barekî sivik in.

The night is long, but the stars are a light burden.

— Melayê Cizîrî

Mem û Zîn nemirin, di her dilî de dijîn.

Mem and Zîn did not die; they live in every heart.

— Ehmedê Xanî

Em ji rojê tîna xwe digirin, ji avê paqijiya xwe.

From the sun we take our warmth, from water our purity.

— Cegerxwîn

Tu wek stranek nû yî di zimanê min de.

You are like a new song in my tongue.

Çûkên azad bi xwe difirin, bi qefesê re napirsin.

Free birds fly by themselves; they do not ask the cage.

— Feqiyê Teyran

Rojek wê were ku zimanê min azad bibêjê.

A day will come when my language speaks free.

— Cegerxwîn

Helbest deryaya bê serî ye, kûrahiya wê bê dawî ye.

Poetry is a sea without shore; its depth has no end.

— Melayê Cizîrî

Bi peyvan welatek tê avakirin, bi bêdengiyê tê windakirin.

With words a homeland is built; with silence it is lost.

— Ehmedê Xanî